• Drukuj
• E-mail

  Opowieść o lokalnych skamieniołościach. Historia zapisania w skałach.

Skamieniałości u stóp Beskidów? Geologiczne skarby Cięciny, Radziechów i Lipowej

Choć Beskidy kojarzą się głównie z pięknymi panoramami, kulturą pasterską i beskidzkimi legendami, niewiele osób zdaje sobie sprawę, że pod ich powierzchnią kryje się fascynująca historia sprzed milionów lat. Historia zapisania nie w dokumentach, lecz w skałach – w skamieniałościach, które wciąż mogą czekać na odkrycie.

Cięcina, Radziechowy i Lipowa to miejscowości położone w sercu tak zwanego fliszu karpackiego – potężnego kompleksu skał osadowych powstałych na dnie pradawnego oceanu. To właśnie w tym oceanie, zwanym Tetydą, zaczyna się opowieść o lokalnych skamieniałościach.

Gdy Beskidów jeszcze nie było – dawne morze Tetydy

Kilkaset milionów lat temu obszar dzisiejszych Karpat pokrywały głębokie wody. Z czasem, gdy w oceanie zaczęły osadzać się muły, piaski i wapienne osady z obumarłych organizmów, tworzyły się warstwy skał, które później – podczas wypiętrzania Karpat – zostały pofałdowane i wyniesione ku górze.

Za fakt istnienia takich warstw na obszarze omawianym świadczą m.in. mapy geologiczne pokazujące występowanie wapieni i łupków cieszyńskich. [1], [2]

To dlatego w wielu miejscach regionu można znaleźć skały typowo morskiego pochodzenia, nawet jeśli dziś najbliższe morze dzielą od nas setki kilometrów.

Jakie skamieniałości mogą kryć lokalne skały?

1. Morskie bezkręgowce z wapieni cieszyńskich

Na obszarze Radziechów i Lipowej odnotowano występowanie tzw. wapieni cieszyńskich – skał należących do tzw. serii śląskiej. Powstawały one w ciepłych, płytkich wodach morskich i często zawierają dobrze zachowane ślady dawnych organizmów. [2], [4]

W tego rodzaju skałach w Polsce znajdowane są m.in.:

• małże (Bivalvia),
• ramienionogi (Brachiopoda),
• koralowce kolonijne,
• fragmenty szkieletów liliowców,
• oraz mikrofauna, zwłaszcza otwornice. [4]

To drobne, ale ogromnie ważne organizmy, bo to właśnie one pozwalają geologom precyzyjnie określać wiek skał. Każda z takich skamieniałości to mikroskopijny świadek życia sprzed ponad 100 milionów lat.

2. Mikrofauna z margli i łupków menilitowych

W dokumentach geologicznych opisujących teren Radziechów pojawia się także informacja o odsłonięciach margli globigerynowych i łupków menilitowych. To kolejne skały o morskim rodowodzie, typowe dla późniejszych etapów rozwoju Tetydy. [1]

W takich skałach najczęściej znajdujemy:

• otwornice planktoniczne (np. Globigerina),
• odciski roślin,
• drobne fragmenty organizmów pelagicznych.

Choć makroskamieniałości trafiają się tu rzadziej niż w wapieniach, to mikroskopijne szczątki są równie wartościowe naukowo.

Gdzie lokalnie mogą występować skamieniałości?

Nie wszystkie miejsca nadają się do poszukiwań – wiele obszarów jest prywatnych, zalesionych lub chronionych. Jednak dokumenty geologiczne wskazują kilka lokalizacji, które w przeszłości uchodziły za szczególnie interesujące:

Skamieniała kolonia koralowców odkryta w Cięcinie Górnej przez Adriana Brodkę

1. Dawne kamieniołomy i wyrobiska w Lipowej i Radziechowach

W regionie funkcjonowały niewielkie lokalne wyrobiska, w których odsłaniano warstwy wapieni i łupków. To tam najczęściej trafia się na skamieniałości, ponieważ warstwy skalne są łatwo dostępne i mniej zwietrzałe. [1], [2]

Wapienniki i dawne łomy w okolicy Lipowej to potencjalne miejsca występowania skamielin, choć obecnie większość z nich jest nieczynna i porośnięta lasem.

2. Odsłonięcia w potoku Radziechowy

Potok eroduje brzegi, odsłaniając margle i łupki. To naturalny „przekrój geologiczny”, który pozwala zajrzeć w historię regionu bez ciężkiego sprzętu. Erozja bywa najlepszym sprzymierzeńcem geologa-amatora. [5]

3. Rejon Cięciny i tzw. „Cięcinka”

W rejestrach geologicznych pojawiają się wzmianki o wyrobiskach w rejonie Cięciny, które mogły odsłaniać warstwy morskie. Choć dziś trudno o aktualne, dobrze zachowane odkrywki, sama informacja o dawnych łomach sugeruje, że lokalne skały przynajmniej w przeszłości dostarczały paleontologicznych ciekawostek.

Skamieniała kolonia koralowców (przekrój) odkryta w Cięcinie Górnej przez Adriana Brodkę

Dlaczego tak trudno znaleźć skamieniałości w Beskidach?

Wyszukiwanie skamieniałości w regionie nie jest tak spektakularne, jak w słynnych stanowiskach Jury Krakowsko-Częstochowskiej czy Gór Świętokrzyskich. Wynika to z kilku powodów:

1. Skały są młodsze i drobnoziarniste, a makroskamieniałości pojawiają się rzadziej. [4]
2. Większość odsłonięć jest zarośnięta, a dawne wyrobiska – zasypane lub zalane.
3. Dominują osady głębokowodne, bogate szczególnie w mikrofaunę, którą trudno dostrzec gołym okiem. [5]

Ale właśnie dlatego każdy znaleziony okaz ma wyjątkową wartość. Lokalni miłośnicy geologii podkreślają, że nawet drobny fragment koralowca czy pojedynczy małż to prawdziwy skarb, który potrafi rozpalić wyobraźnię.

Poszukiwać – ale z głową

Skamieniałości to część dziedzictwa przyrodniczego, dlatego warto pamiętać o kilku zasadach:

• Sprawdzaj własność terenu – łomy i odsłonięcia często znajdują się na gruntach prywatnych lub leśnych.
• Unikaj obszarów chronionych – tam zbieranie okazów może być zakazane.
• Dokumentuj znaleziska – zdjęcie miejsca i samego okazu może pomóc specjalistom w identyfikacji.
• Jeśli znajdziesz coś wyjątkowego, warto skontaktować się z muzeum przyrodniczym albo wydziałem geologii – naukowcy mogą ocenić wartość odkrycia i podpowiedzieć, co dalej.

Mała ojczyzna, wielka historia

Choć Cięcina, Radziechowy i Lipowa kojarzą się przede wszystkim z górami, turystyką i kulturą beskidzką, to pod stopami mamy zapis miliardów lat geologicznej historii. Każdy fragment skały, każdy odcisk skorupki czy kolca sprzed setek milionów lat to świadectwo świata, który już dawno zniknął.

Może więc Beskidy kryją znacznie więcej, niż się na pierwszy rzut oka wydaje?
A może kolejny wyjątkowy okaz znajdzie właśnie ktoś z lokalnej społeczności?

Adrian Brodka, Łukasz Dyrlaga

Bibliografia

[1] A. Albricht, M. Maleszyk (2009) Objaśnienia do mapy osuwisk i terenów zagrożonych ruchami masowymi w skali 1:10 000, gm. Lipowa, pow. żywiecki, woj. śląskie. Arkusz SMGP 1029. Państwowy Instytut Geologiczny.
 [2] J. Książkiewicz (red.) (1966) „Geologia regionu babiogórskiego” – m.in. „Dolne łupki, wapienie i górne łupki cieszyńskie” (artykuł S. Geroch & R. Gradziński). Kwartalnik Geologiczny, 20(4).
 [3] „Wapienie cieszyńskie” – portal Cieszyńskie.travel, dział „Ciekawostki geologiczne”.
 [4] B. Olszewska (2008) „Zintegrowana biostratygrafia węglanowych i pelitycznych skał fliszowych na obszarze Karpat Zachodnich”. AGH Materials Science.
 [5] „Stratygrafia serii podśląskiej żywieckiego okna tektonicznego” – S. Geroch (1954) Studia Geologica-Carpathica-Balcanica.